Khi Hasan, một nhà hiền triết Hồi giáo sắp qua đời, có người hỏi
ông: "Thưa Hasan, ai là thầy của ngài?"
Hasan đáp: "Những người thầy của ta nhiều vô kể. Nếu điểm lại tên
tuổi của các vị ấy hẳn sẽ mất hàng tháng, hàng năm, và như thế lại
quá trễ v́ thời gian của ta c̣n rất ít. Nhưng ta có thể kể về ba
người thầy sau của ta.
Người đầu tiên là một tên trộm. Có một lần ta đi lạc trong sa mạc,
khi ta t́m đến được một khu làng th́ trời đă rất khuya, mọi nhà đều
đi ngủ cả. Nhưng cuối cùng ta cũng t́m thấy một người, ông ta đang
khoét vách một căn nhà trong làng. Ta hỏi ông ta xem có thể tá túc ở
đâu, ông ta trả lời: "Khuya khoắt thế này thật khó t́m chỗ nghỉ
chân, ông có thể đến ở chỗ tôi nếu ông không ngại ở chung với một
tên trộm."
Người đàn ông ấy thật tuyệt vời. Ta đă nán lại đấy hẳn một tháng! Cứ
mỗi đêm ông ta lại bảo: "Tôi đi làm đây. Ông ở nhà và cầu nguyện cho
tôi nhé!" Mỗi khi ông ta trở về ta đều hỏi: "Có trộm được ǵ không?"
và ông ta đều đáp: "Hôm nay th́ chưa, nhưng ngày mai tôi sẽ cố, có
thể lắm chứ". Ta chưa bao giờ thấy ông ta trong t́nh trạng tuyệt
vọng, ông ta luôn hạnh phúc.
Có lần ta đă suy ngẫm và suy ngẫm trong nhiều năm ṛng để rồi không
ngộ ra được một chân lư nào. Ta đă rơi vào t́nh trạng tuyệt vọng,
tuyệt vọng đến nỗi ta nghĩ ḿnh phải chấm dứt tất cả những điều vô
nghĩa này. Ngay sau đấy ta chợt nhớ đến tên trộm, kẻ hằng đêm vẫn
quả quyết: "Ngày mai tôi sẽ làm được, có thể lắm chứ!"
Người thầy thứ hai là một con chó. Khi ta ra bờ sông uống nước, có
một con chó xuất hiện. Nó cũng khát nước. Nhưng khi nh́n xuống ḍng
sông, nó thấy cái bóng của ḿnh nhưng lại tưởng đó là một con chó
khác. Hoảng sợ, nó tru lên và bỏ chạy. Nhưng rồi khát quá nó bèn
quay trở lại. Cuối cùng, mặc nỗi sợ hăi trong ḷng, nó nhảy xuống
sông và cái bóng biến mất. Ta hiểu đây là một thông điệp đă được gửi
đến cho ta: con người phải biết chiến thắng nỗi sợ trong ḷng bằng
hành động.
Người thầy cuối cùng là một đứa bé. Ta đến một thành phố nọ và thấy
một đứa bé trên tay cầm một cây nến dă thắp sáng để đặt trong đền
thờ. Ta hỏi đứa bé: "Con tự thắp cây nến này phải không?" Đứa bé
đáp: "Thưa phải." Đoạn ta hỏi: "Lúc năy nến chưa thắp sáng, nhưng
chỉ một thoáng sau đă cháy sáng. Vậy con có biết ánh sáng từ đâu đến
không?"
Đứa bé cười to, thổi phụt ngọn nến và nói: "Ngài thấy ánh sáng đă
biến mất, vậy ngài bảo ánh sáng đă đi đâu?"
Cái tôi ngạo nghễ của ta hoàn toàn sụp đổ, pho kiến thức kim cổ của
ta cũng sụp đổ theo. Lúc ấy ta nghiệm ra sự dốt nát của bản thân. Và
từ đó ta vất đi tất cả những tự hào về kiến thức của ḿnh.
Đúng là có thể nói ta không có một ai là thầy, nhưng điều này không
có nghĩa ta không phải là một học tṛ. Ta xem vạn vật là thầy. Tinh
thần học hỏi của ta luôn rộng mở hơn tất cả các người. Ta học hỏi từ
tất cả mọi vật, từ cành cây ngọn cỏ đến đám mây trên trời kia. Ta
không có một người thầy v́ ta có hàng triệu triệu người thầy mà ta
đă học được mỗi khi có thể. Điều thiết yếu trong cuộc sống là luôn
làm một học tṛ. Điều này có nghĩa là ǵ? Nghĩa là có khả năng học
hỏi, luôn sẵn sàng học để biết chấp nhận ư nghĩa của vạn vật.
